Депутаттық сауалдың күші қандай: Парламент көтерген мәселелер қалай шешімге айналады

Депутаттық сауал бір қарағанда ресми хат сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ кейде сол сауалдың артында бүтін бір ауылдың мектебі, өңірдің ауызсуы, дәрігердің қауіпсіздігі немесе табиғи қорықтың тағдыры тұрады. Парламент мінберінен айтылған мәселе Үкіметке ресми талап ретінде жолданады. Ал оның тиімділігі бір ғана жауаппен емес, кейін қабылданған нақты шешіммен өлшенеді. Депутаттық сауал – депутаттың Үкіметке, министрлерге немесе мемлекеттік орган басшыларына ресми түрде қоятын талабы. Бұл жай ғана пікір емес. Мемлекеттік орган мұндай сауалға жауап беруге міндетті.

Алайда депутаттық сауалдың бәрі бірдей бірден нәтиже береді деу қиын. Бір сауал нақты қаржы бөлуге ықпал етеді. Екіншісі мәселені ресми күн тәртібіне шығарады. Үшіншісі ұзақ бақылауды қажет етеді. Сондықтан бұл құралдың тиімділігін бағалағанда «депутат айтты ма?» дегеннен гөрі, «одан кейін не өзгерді?» деген сұрақ маңызды.

Дәрігерлер қауіпсіздігі: Аймағамбетов көтерген мәселе заңнамалық өзгеріске жетті

Соңғы жылдары медицина қызметкерлеріне жасалған шабуылдар қоғамда жиі талқыланды. Бұл мәселе Парламентте де көтеріліп, дәрігерлер мен жедел жәрдем жүргізушілерін құқықтық тұрғыдан күшейтіп қорғау қажеттігі айтылды. Мәжіліс депутаты Асхат Аймағамбетов бұл бастаманы ашық қолдап, дәрігердің қауіпсіздігі бүкіл қоғамның қауіпсіздігімен байланысты екенін бірнеше рет айтты. Оның ұстанымы бойынша, адам өмірін құтқаруға барған медицина қызметкері өзі қорғансыз қалмауы керек. Кейін Қылмыстық кодекске медицина қызметкерлері мен жедел жәрдем жүргізушілерін қорғауға арналған жаңа 380-3-бап енгізілді. Денсаулық сақтау министрлігі бұл түзетулердің медицина қызметкерлерінің өмірі мен қауіпсіздігіне қол сұғу үшін қылмыстық жауапкершілік белгілейтінін хабарлады. Бұл – депутаттық талқылау, қоғамдық сұраныс және Үкімет тапсырмасы бір арнаға тоғысқан мысал. Мұнда мәселе жай ғана айтылып қоймай, нақты заң нормасына айналды.

Ауыл шаруашылығы: Дайрабаев көтерген фермерлер мәселесі

2025 жылы Мәжіліс депутаты Жигули Дайрабаев фермерлердің жағдайына қатысты депутаттық сауал жолдады. Ол астық бағасының түсуі, қант қызылшасын өңдеу кезіндегі қиындықтар және шаруалардың табысына әсер еткен мәселелерді көтерді. Аграрлық саладағы мұндай сауалдар көбіне бір ғана шешіммен жабылмайды. Өйткені фермерлер проблемасы субсидия, несие, өнім өткізу, логистика, өңдеу зауыттары және нарықтағы баға сияқты бірнеше факторға байланысты. Дегенмен Дайрабаевтың сауалы ауыл шаруашылығы саласындағы нақты шағымдарды Үкімет деңгейіне шығарды. Мұндай жағдайда депутаттық сауалдың негізгі әсері – шаруалардың мәселесін ресми саяси күн тәртібіне енгізу.

Байланыс және ұлттық спутник: Адамбековтің KazSat бойынша сауалы

2025 жылы Мәжіліс депутаты Тілектес Адамбеков Қазақстанның байланыс инфрақұрылымы мен KazSat жүйесіне қатысты мәселе көтерді. Ол KazSat-2 және KazSat-3 спутниктерінің елдің ұлттық инфрақұрылымы үшін маңызды екенін айтып, алдағы жылдары байланыс саласында тәуелсіз шешім қабылдау қажеттігіне назар аударды. 2026 жылы депутат бұл тақырыпты қайта көтеріп, Starlink пен OneWeb секілді шетелдік жүйелерге шамадан тыс тәуелділік ұлттық қауіпсіздікке тәуекел тудыруы мүмкін екенін айтты. Оның ұсынысы – KazSat-3R жобасын спутниктік интернет мүмкіндігімен қарастыру. Бұл мәселе әлі толық шешілді деуге ерте. Бірақ депутаттық сауалдың маңызы – стратегиялық инфрақұрылымға қатысты тәуекелді алдын ала айтуында. Яғни депутаттық сауал тек бүгінгі проблеманы емес, ертеңгі қауіптің алдын алуға да қызмет етеді.

Көкжиде: Тағымов пен Жұмағазиев көтерген мәселе қаржылық шешімге ұласты

Депутаттық сауалдың нақты нәтиже берген мысалының бірі – Ақтөбе облысындағы Көкжиде жерасты су қоры.

2019 жылы Сенат депутаттары Марат Тағымов пен Мұхтар Жұмағазиев Үкімет басшысы Асқар Маминге Көкжиде құмдары мен жерасты ауызсу көздерін сақтап қалу туралы депутаттық сауал жолдады.

Мәселенің мәні өте маңызды еді. Көкжиде – тек табиғи аумақ емес, болашақта ауызсу қоры ретінде стратегиялық маңызы бар нысан. Депутаттар бұл аумақты қорғау, қорын қайта бағалау және экологиялық қауіптің алдын алу қажеттігін көтерді.

Үкіметтің жауабында Көкжиде кен орнының қорын қайта бағалау жобасын іске асыру үшін Ақтөбе облысының бюджетіне 1 млрд 161,8 млн теңге көлемінде нысаналы трансферт бөлінгені көрсетілді.

Бұл кейс депутаттық сауалдың нақты қаржы бөлуге ықпал ете алатынын көрсетеді. Яғни мәселе айтылып қана қойған жоқ, оған бюджеттен қаражат қарастырылды.

Екіаша мектебі: Ләззат Сүлеймен мен Төлеубек Мұқашев көтерген мәселе

2020 жылы Сенат депутаты Ләззат Сүлеймен Алматы облысы Сарқан ауданындағы Екіаша орта мектебінің жағдайына қатысты депутаттық сауал жолдады. Сауал мүшелерінің қатарында Төлеубек Мұқашев болды.

Сауал  сол кездегі Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа және сол кездегі Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетовке жолданған. Онда Екіаша орта мектебінің ғимараты қанағаттанарлықсыз жағдайда екені айтылды.

Министрлік жауабында Алматы облысы әкімдігіне Сарқан ауданында 960 орындық Екіаша орта мектебінің ғимараты мәселесін орта білім беру нысандарын салу және реконструкциялау тәртібі аясында шешу ұсынылған.

Бұл жерде «мектеп бірден салынып кетті» деп айтуға болмайды. Бірақ депутаттық сауал мәселені ресми құжатқа енгізіп, оны министрлік пен әкімдік деңгейінде қарауға негіз болды. Мұндай кейстерде сауалдың рөлі – жергілікті мәселені республикалық деңгейге шығару.

Су шаруашылығы: бір емес, ондаған сауалдың нәтижесі

Су мәселесі – Парламентте ең жиі көтерілетін тақырыптардың бірі. Ауызсу, суару жүйелері, гидротехникалық құрылыстар, трансшекаралық өзендер, ескі құбырлар – мұның бәрі өңірлер үшін өмірлік маңызы бар проблемалар.

Сенат отырысында Су ресурстары және ирригация министрлігі соңғы үш жылда су шаруашылығына қатысты 30 депутаттық сауал келіп түскенін айтты. Бұл сауалдарда 60-тан астам мәселе қамтылған. Министрлік олардың басым бөлігі ауызсу және гидротехникалық құрылыстарға қатысты екенін атап өтті.

Бұл жерде бір ғана депутаттың атымен байланыстыру қиын. Себебі су мәселесін әр жылдары әр өңірден сайланған сенаторлар мен мәжілісмендер көтеріп келеді. Бірақ маңыздысы – осы сауалдар саланың түйткілдерін жүйелеп, министрлік деңгейінде нақты бағыттарды айқындауға әсер еткен.

Демек депутаттық сауал кейде бірден нәтиже бермесе де, салалық саясаттың күн тәртібін қалыптастыратын құралға айналады.

Теміржолдағы түйткілдер: сенатор көтерген мәселеге министр жауап берді

2024 жылы Сенатта Қазақстан темір жолы саласына қатысты депутаттық сауалдың ауызша жауабы қаралды. Бұл мәселені сенатор Закиржан Кузиев көтерген. Сенат стенограммасына сүйенсек, Кузиев теміржол саласындағы бірқатар өзекті мәселені көтеріп, депутаттық сауал жолдаған. Кейін Көлік министрі бұл сауалға Сенат отырысында ауызша жауап берген.

Бұл да депутаттық сауалдың бақылау құралы екенін көрсетеді. Себебі кейде депутат сауалы тек жазбаша жауаппен шектелмей, министрдің Парламентке келіп, ашық есеп беруіне негіз болады. Теміржол – тариф, жүк тасымалы, вагон тапшылығы, инфрақұрылымның тозуы сияқты күрделі мәселелері көп сала. Сондықтан мұндай сауалдардың бірден шешімге айналуы қиын. Бірақ олар Үкімет пен ұлттық компанияларды Парламент алдында жауап беруге мәжбүрлейді.

Неге кейбір сауал нәтиже береді, ал кейбірі ұзаққа созылады?

Тексерілген кейстер бір нәрсені көрсетеді: депутаттық сауалдың нәтижесі әртүрлі болады. Көкжиде бойынша нақты қаржы бөлінді. Дәрігерлер қауіпсіздігі бойынша заңнамалық өзгеріс қабылданды. Екіаша мектебі бойынша мәселе министрлік пен әкімдік деңгейінде қарауға шығарылды. Су шаруашылығы бойынша ондаған сауал саланың негізгі бағыттарын айқындауға әсер етті. Теміржол саласында министр Парламентке келіп жауап берді. Яғни депутаттық сауалдың әсері әрқалай көрінеді. Бір жерде ақша бөлінеді. Бір жерде заң өзгереді. Бір жерде мәселе бақылауға алынады. Бір жерде Үкіметтен нақты жауап талап етіледі.

Дегенмен, депутаттық сауал – барлық мәселені бір күнде шешетін құрал емес. Бірақ ол қоғамдағы проблеманы мемлекеттік деңгейге шығаратын маңызды механизм. Оның тиімділігі депутаттың мәселені қаншалықты нақты қоюына, дәлел келтіруіне және кейін бақылауды тоқтатпауына байланысты. Сонымен бірге Үкімет пен министрліктердің жауабы да шешуші рөл атқарады. Ең маңыздысы – депутаттық сауал ресми жауаппен аяқталмауы керек. Оның шынайы нәтижесі халықтың өмірінде көрінуі тиіс: мектеп салынса, су келсе, дәрігер қорғалса, фермердің мәселесі шешілсе, байланыс сапасы жақсарса ғана бұл құралдың нақты пайдасы бар деп айтуға болады. Сондықтан депутаттық сауалдың салмағы қағаздағы жауаппен емес, сол жауаптан кейінгі іспен өлшенеді.