Парламенттен Құрылтайға: Қазақстанның заң шығару жүйесін реформалаудың мәні, мазмұны және болашағы

Депутаттың шынайы құзыреті қандай

Депутат - заң шығарушы биліктің негізгі субъектісі. Заң бойынша Парламент - елдің заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган. Демек, депутат конституциялық жүйенің іргелі буыны. Парламент тұрақты жұмыс істейтін екі палатадан, яғни Сенат пен Мәжілістен тұрады. Оның қызметі мен депутаттардың мәртебесі Конституциямен және заңнамалық актілермен айқындалады. Азаматтардың сайлауға, сайлануға және референдумға қатысу құқығы - депутаттық өкілдіктің демократиялық іргетасы. Заң бойынша депутаттың міндеттеріне заң жобаларын әзірлеу мен дауысқа салу, бюджетті бекіту мен оның атқарылуын бақылау, депутаттық сауал жолдау, сайлаушылар мәселелерін көтеру, халықаралық шарттарды ратификациялау және лауазымды тұлғаларды тағайындауға келісім беру жатады. Заң депутатқа қолсұғылмаушылық иммунитеті мен өз ойын ашық білдіру құқығын береді, алайда тәжірибеде бұл мүмкіндіктер саяси мәдениет пен партиялық тәртіпке тікелей байланысты болады.

Қазіргі Парламент қалай жұмыс істейді?

Конституцияға сәйкес, Қазақстанның қос палаталы Парламенті заң шығару билігін жүзеге асыратын ең жоғары өкілді орган. Оның өкілеттігі бірінші сессиясы ашылғаннан бастап, жаңа сайланған Парламенттің бірінші сессиясы жұмысқа кіріскенге дейін жалғасады. Қазіргі жүйеде заң қабылдау кезеңдері келесідей ретпен жүреді: заң жобасы Мәжіліске түсіп, бейінді комитетте қаралған соң пленарлық отырыста көпшілік дауыспен қабылданады. Одан кейін Сенатқа жіберіліп, жоғарғы палата оны отыз күн, ал конституциялық заңдарды алпыс күн ішінде қарайды. Сенат мақұлдаса Президентке қол қоюға жіберіледі, ал қайтарған жағдайда - бірлескен келісу комиссиясы құрылады. Парламент жылына екі рет кезекті сессия өткізеді. Мәжіліс пен Сенат тұрақты негізде, өз кестелерімен бөлек отырыс өткізеді. Мәжіліс - заң бастамашылығы мен бюджеттің бастапқы қаралуына, ал Сенат - заңдарды сараптау мен өңірлік мүдделерді білдіруге арналған. Екі палаталы жүйенің мақсаты асығыс шешімдердің алдын алу, яғни Сенат заңдарды екінші көзбен сараптауы тиіс. Алайда тәжірибеде Сенат Мәжіліс заңдарын сирек өзгертті, бұл жүйенің нақты тиімділігі туралы институционалдық сұрақтар туғызды.

Мәжіліс пен Сенаттың айырмашылығы неде?

Мәжілісте 98 депутат бар: оның 69-ы партиялық тізімдер бойынша, ал 29-ы бірмандаттық аумақтық округтер бойынша жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланады. Сенатта 49 депутат бар: әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және астанадан екі адамнан өкілдік етеді, ал оның 10 депутатын Президент тағайындайды. Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі - 6 жыл, олардың жартысы әр 3 жыл сайын ротациямен жаңарып отырады, ал Төрағасын Президент ұсынады. Сенат өңірлік мүдделерді білдірумен қатар, Жоғарғы Сот судьяларын, Ұлттық Банк Төрағасын, Бас Прокурорды және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын тағайындауға келісім береді. Бұл функция реформадан кейін Құрылтайға өтеді. Рөлдерді салыстырсақ: Мәжіліс - заң бастамашылығы, бюджетті бірінші болып қарау, Үкімет есебін тыңдау міндеттерін атқарса; Сенат - Мәжіліс қабылдаған заңдарды қарау, өңірлік өкілдік және тағайындауларға келісім берумен айналысады. Конституциялық заңдар екі палатаның әрқайсысында депутаттардың үштен екі дауысымен қабылданады, ал Президентке импичмент жасау үшін Мәжіліс айып тағып, Сенат депутаттардың төрттен үш дауысымен шешім қабылдайды.

Неліктен Құрылтай моделіне көшу ұсынылып отыр?

Конституциялық заң бойынша Құрылтай - заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді органға айналады. Жаңа заң республикалық референдумда қабылданған Конституцияны іске асыру үшін депутаттардың бастамасымен әзірленді. Реформаның бірінші негіздемесі - заң шығару процесін жеделдету. Екі палаталы ұзақ циклдің орнына бір палаталы модель енгізіліп, процесс бір кезеңге қысқарады және заң Құрылтайдан тікелей Президентке жолданады. Екінші негіздеме - жауапкершіліктің шоғырлануы. Палаталар арасындағы жауапкершілік буфері жойылып, барлық міндет тек Құрылтай депутаттарына жүктеледі. Үшінші негіздеме - сайлау жүйесін демократияландыру. Мажоритарлық компонент жойылып, 145 депутаттың барлығы пропорционалды жүйемен, яғни партиялық тізім бойынша сайланады. Төртінші негіздеме - тарихи-мәдени символизм. Заңда Құрылтай қызметі заңдылық, алқалылық, жариялылық, саяси әралуандық және депутаттардың теңдігіне негізделетіні бекітілген. Бұл тарихи жад пен заманауи парламентаризмді біріктіреді.

Құрылтайдың Парламенттен негізгі айырмашылығы қандай болады?

Жаңа заң Құрылтайдың конституциялық-құқықтық негіздерін, құрылымы мен өкілеттіктерін айқындайды.

Бірінші айырмашылық - Сенат қызметі тоқтатылып, ескі заңның күші жойылады да, орнына жалғыз орган - Құрылтай жұмыс істейді.

Екінші айырмашылық - депутат саны мен сайлау жүйесі.  Қазіргі 147 депутаттың орнына 145 депутат болады және аралас жүйенің орнына барлығы тек пропорционалдық жүйемен сайланады.

Үшінші айырмашылық - сессия жүйесі.

Мәжіліс пен Сенаттың жылына 2 рет бөлек отырыс өткізуінің орнына, Құрылтай сессиясы жылына 1 рет, қыркүйектің бірінші жұмыс күні мен маусымның соңғы жұмыс күні аралығында өткізіледі.

Төртінші айырмашылық - Сенаттың тежегіш функциясы жойылып, Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қайта талқылап, дауысқа салудың жаңа тетігі енеді.

Бесінші айырмашылық - тағайындауларға келісім беру тетігі өзгереді.

Бұрынғы Сенат құзыретіндегі Премьер-Министр, Конституциялық Сот судьялары, Орталық сайлау комиссиясы және Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беру құқығы енді Құрылтайға өтеді.

Құрылтай депутатының міндеттері мен құзыреттері қандай болады?

Конституциялық заңда Құрылтайдың функционалдық шеңбері 22 тармақта нақты бекітілді, бұл - өкілеттіктердің бір органда шоғырлануын білдіретін жаңа деңгей.

Заң шығару қызметі бойынша: конституциялық заңдар мен қарапайым заңдарды қабылдау; Президент вето қойған заңдарды қайта талқылау; соғыс және бітім мәселелерін шешу; Қарулы Күштерді қолдану туралы шешім қабылдау және референдум тағайындауға бастама көтеру.

Бақылау және тағайындаулар бойынша: Вице-Президент пен Премьер-Министрді, Конституциялық Сот, Орталық сайлау комиссиясы, Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беру; Жоғарғы Сот судьяларын сайлау және қызметінен босату; судьяларды қолсұғылмаушылықтан айыру және депутаттардың бестен бір бөлігінің бастамасымен Үкіметке сенімсіздік білдіру.

Бюджет пен бақылау бойынша: Конституциялық Соттың жолдауын және Жоғары аудиторлық палата Төрағасының жылына екі рет есебін тыңдау; республикалық бюджеттің атқарылуын бекіту және депутаттардың үштен бір бөлігінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің есебін тыңдау.

Ұйымдастырушылық тұрғыдан Құрылтай Бюро, комитеттер мен комиссиялардан тұрады. Отырыс кворумы - депутаттардың кемінде үштен екі бөлігін құрауы тиіс, сондай-ақ заңда Депутаттық әдеп жөніндегі кеңестің нормалары бекітілген.

Қазіргі депутат пен Құрылтай депутатының салыстыру

Ресми дереккөздерге және Орталық сайлау комиссиясының мәліметтеріне сүйеніп, екі модельді салыстыруға болады. Ескі жүйеде заң шығарушы орган қос палаталы Парламент болса, жаңасында ол бір палаталы Құрылтайға ауысады. Депутат саны қазіргі 147-ден Құрылтайда 145 болып өзгереді. Сайлау жүйесі Мәжілістегі аралас және Сенаттағы жанама сайлау мен Президенттік тағайындаудан толықтай пропорционалдық жүйеге, яғни тек партиялық тізімдерге ауысады. Өкілеттік мерзімі Мәжілісте бес жыл, Сенатта алты жыл болса, Құрылтайда барлық депутаттар үшін бес жыл болады. Сессияның өткізілуі палаталардың жеке отырысуынан жылына бір рет өтетін кезекті сессияға ауысады. Заң қабылдау процесі Мәжіліс, Сенат, Президент тізбегінен Құрылтай мен Президент болып бір кезеңге қысқарады, ал жауапкершілік толығымен бір органға жүктеледі. Үкіметке сенімсіздік білдіру бұрын Мәжіліс арқылы жүрсе, енді депутаттардың бестен бір бөлігінің бастамасымен шешіледі. Лауазымды тұлғаларды тағайындауға келісім беру мен Жоғарғы Сот судьяларын сайлау Сенат құзыретінен Құрылтайға өтеді. Әр облыстан екі сенатор сайлайтын өңірлік өкілдік жойылып, оның орнына жаңа тетіктер, мысалы Халық Кеңесі ұсынылады. Ал бюджет есебін Мәжіліс бастап Сенат бекітудің орнына, енді тек Құрылтай бекітеді. Мажоритарлық компоненттің толық жойылуы депутаттың жеке жауапкершілігін партиялық саяси өкілдіктің жаңа моделіне трансформациялайды.

Қарапайым азамат үшін не өзгереді?

Азаматтардың сайлауға және сайлануға конституциялық құқығы Құрылтай жүйесінде де сақталады, бірақ оның тетіктері өзгереді.

Азаматтар үшін оң өзгерістер:

• Заңдардың жылдамырақ қабылдануы;
• Жауапкершіліктің айқындалуы, өйткені азамат кімнен жауап сұрарын нақты біледі;
• Парламенттік оппозиция институтының күшеюі, себебі бестен бір бөліктің бастамасымен сенімсіздік вотумын білдіру - оппозицияға берілген тетік;
• Депутаттық әдеп жөніндегі кеңестің құрылуы және жариялылық, өйткені отырыстар ашық түрде өткізіледі.

Тәуекелдер мен ашық сұрақтар:

• Сенаттың тежегіш функциясы жойылып, асығыс шешімдер қабылдану қаупі артады;
• Әр облыстан екі сенатор сайлау принципі жойылады және Халық Кеңесінің осы рөлді толық орындай алуы әлі белгісіз;
• Мажоритарлық сайлауды жою салдарынан жергілікті мәселелерді жеткізетін тікелей округтік депутаттың болмауы партиялық тізіммен толық алмаса ала ма деген сұрақ туады;
• Таза пропорционалдық жүйеде депутаттың партия басшылығына тәуелділігі сайлаушы алдындағы жауапкершілігінен басым болуы ықтимал.

Жаңа заң - заң шығарушы биліктің бүкіл архитектурасын өзгертетін іргелі реформа. Екі палаталы модельдің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай келеді. Депутаттардың негізгі функциялары - заң шығару, бюджетті бекіту, тағайындауларға келісім беру, Үкіметті бақылау - заң деңгейінде сақталады. Алайда жұмыс форматы өзгереді: Сенаттың тежегіш рөлі мен мажоритарлық жүйе жойылып, барлық жауапкершілік бір органға шоғырланады.

Реформаның нақты нәтижесі мына факторларға байланысты болады: комитеттердің тәуелсіздік деңгейі; оппозиция мен депутаттық бірлестіктердің іс жүзіндегі жұмысы; жойылған Сенаттың өңірлік функциясын Халық Кеңесінің қаншалықты тиімді орындай алуы және таза пропорционалдық жүйедегі депутаттың сайлаушыларға есептілігі. Сондықтан Құрылтай реформасын бағалағанда тарихи символизмнен гөрі, жиырма екі өкілеттік тармағы, кворум, сессия тәртібі, Төраға мәртебесі сияқты нормалардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні маңыздырақ. Жаңа институттың тиімділігі уақыт пен азаматтық бақылау сынынан өткенде ғана толық айқындалады.