Партия деген не және ол не үшін керек: Қазақстандағы партиялардың 3 басты функциясы қандай?

Көпшілік партияны тек сайлау кезінде ғана еске алады. Алайда демократиялық мемлекетте партиялардың рөлі дауыс жинаумен шектелмейді. Олар қоғамның үнін билікке жеткізетін көпір ме, әлде жай ғана сайлау құралы ма? Қазақстандағы партиялық жүйенің негізгі міндеті қандай? Осы сауалдарға жауап іздеп көрдік.

 Партия деген не?

«Партия» деген сөзді күнде естиміз. Бірақ оның нақты қызметі қандай екенін көпшілік біле бермейді.

Біреу үшін партия – сайлауға түсетін ұйым. Енді біреу оны билікке келудің құралы деп қабылдайды. Ал саясаттану ғылымында партия бұдан әлдеқайда кең ұғымды білдіреді.

Қарапайым тілмен айтқанда, партия – көзқарасы мен мақсаты ұқсас азаматтардың ортақ мүдде жолында біріккен ұйымы. Олар қоғамдағы белгілі бір топтың пікірін білдіруге, мемлекеттік шешімдердің қабылдануына ықпал етуге және сайлау арқылы билікке келуге ұмтылады.

Қазақстан заңнамасы да осыған ұқсас анықтама береді. «Саяси партиялар туралы» заңға сәйкес, саяси партия – азаматтардың әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы органдарында білдіру және оларды қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында құрылған ерікті бірлестік.

Бұл анықтаманың өзінде партияның басты миссиясы көрініп тұр. Ол мемлекет пен қоғамның арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

Партиясыз демократия болуы мүмкін бе?

Теориялық тұрғыдан мүмкін. Бірақ іс жүзінде қазіргі демократиялық мемлекеттердің басым көпшілігі партиялық жүйеге сүйенеді.

Өйткені миллиондаған адамның пікірін тікелей мемлекетке жеткізу мүмкін емес. Әр азамат Президентке немесе Парламентке жеке барып өз ұсынысын айта алмайды. Сол себепті саяси партиялар пайда болды.

Олар қоғамдағы түрлі әлеуметтік топтардың мүддесін жинақтап, ортақ бағдарламаға айналдырады. Кейін сол бағдарламамен сайлауға қатысып, халықтың қолдауына ие болса, оны жүзеге асыруға мүмкіндік алады.

Яғни партияның басты мақсаты – тек сайлауда жеңу емес. Оның негізгі міндеті – азаматтардың саяси еркін заңды жолмен мемлекетке жеткізу.

Сондықтан Қазақстан Конституциясының 5-бабында елде идеологиялық және саяси әралуандылық танылатыны бекітілген. Бұл норма әртүрлі көзқарастағы азаматтардың заң аясында бірігіп, саяси ұйым құруына құқықтық негіз береді. Сонымен қатар ешбір қоғамдық бірлестікке мемлекеттік функцияларды иеленуге жол берілмейтіні де көрсетілген.

Неге кез келген қоғамдық ұйым партия бола алмайды?

Қазақстанда қоғамдық қорлар, қауымдастықтар, кәсіподақтар, жастар ұйымдары көп.

Бірақ олардың барлығы бірдей саяси партия емес. Айырмашылығы – мақсатында.

Мысалы, экологиялық ұйым табиғатты қорғаумен айналысады. Кәсіподақ еңбеккерлердің құқығын қорғайды. Қайырымдылық қоры әлеуметтік көмек көрсетеді.

Ал саяси партия бұдан бір қадам әрі барады. Ол мемлекеттік саясатқа ықпал етуді, сайлауға қатысуды және мемлекеттік басқару жүйесіне өз өкілдерін ұсынуды мақсат етеді.

Сондықтан партияға заңмен ерекше құқықтар да, ерекше жауапкершілік те жүктелген.

 Қазақстандағы партиялардың 3 басты функциясы қандай?

Көпшілік партиялардың жұмысын сайлау науқаны кезінде ғана көреді. Үгіт-насихат жүреді, бағдарламалар таныстырылады, кандидаттар халықпен кездеседі. Сайлау аяқталған соң партиялардың қызметі де тоқтайтын сияқты әсер қалдырады.

Шын мәнінде, бұл – партия жұмысының көзге көрінетін бөлігі ғана.

Саясаттануда партиялардың ондаған функциясы аталады. Бірақ олардың ішінде кез келген демократиялық мемлекет үшін ең маңызды үш міндет бар. Қазақстан заңнамасы мен саяси тәжірибесіне қарасақ та, партиялардың қызметі осы үш бағыттың төңірегінде тоғысады.

Бірінші функция. Қоғамның мүддесін мемлекетке жеткізу

Партиялардың ең басты міндеті – азаматтар мен билік арасындағы байланысты қамтамасыз ету.

Кез келген елде адамдардың көзқарасы әртүрлі болады. Бірі кәсіпкерлікті қолдайды, бірі әлеуметтік саясатқа басымдық беруді қалайды. Біреуді ауыл мәселесі алаңдатса, енді біреу білім беру немесе денсаулық сақтау саласын бірінші орынға қояды.

Осындай түрлі пікірді бір арнаға тоғыстырып, мемлекеттік деңгейде ұсынатын институт – саяси партия.

Сондықтан партиялар тек өз мүшелерінің емес, өздерін қолдайтын әлеуметтік топтардың да мүддесін қорғауға ұмтылады.

Мысалы, партия өңірлерді аралап, азаматтардың ұсыныстарын жинайды, қоғамдық қабылдаулар өткізеді, депутаттық сауалдар әзірлейді, заң жобаларына бастамашылық етеді.

Осының бәрі қоғамдағы сұраныстың мемлекеттік саясатқа жетуіне мүмкіндік береді.

Егер мұндай байланыс болмаса, азаматтардың мәселесі мемлекеттік шешімдерде толық көрініс таппауы мүмкін.

Сондықтан сарапшылар партияларды кейде «қоғамның саяси аудармашысы» деп атайды. Яғни олар халықтың сұранысын заң тіліне, мемлекеттік шешімге айналдыруға тырысады.

Екінші функция. Мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысу

Партия тек сын айтатын ұйым емес. Ол нақты шешім де ұсынуы керек.

Кез келген партияның бағдарламасы болады. Онда экономика, әлеуметтік саясат, білім беру, денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы, салық жүйесі немесе өңірлік даму бойынша ұстанымдары көрсетіледі.

Егер партия сайлауда халықтың қолдауына ие болса, өз бағдарламасын жүзеге асыруға мүмкіндік алады.

Қазақстанда да Парламентте өкілдігі бар партиялар заң жобаларын талқылауға, депутаттық сауал жолдауға, комитеттердің жұмысына қатысуға және Үкіметтің қызметіне парламенттік бақылау жасауға қатысады. Бұл олардың мемлекеттік саясатты қалыптастырудағы негізгі тетіктерінің бірі болып саналады.

Дегенмен саяси партиялардың ықпалы тек Парламентпен шектелмейді.

Олар қоғамдық пікір қалыптастырады, реформаларға қатысты өз көзқарасын білдіреді, мемлекеттік бағдарламаларды талқылауға қатысады. Кей жағдайда партиялардың ұсыныстары кейін заңнамалық өзгерістерге негіз болуы мүмкін.

Сондықтан демократиялық елдерде партиялар билікке келген кезде ғана емес, оппозицияда болған кезде де маңызды институт ретінде қарастырылады. Өйткені балама көзқарастың болуы мемлекеттік шешімдердің сапасын арттыруға ықпал етеді.

Үшінші функция. Болашақ мемлекеттік кадрларды даярлау

Партиялардың тағы бір маңызды қызметі – жаңа саяси көшбасшыларды қалыптастыру.

Көптеген мемлекетте министрлердің, әкімдердің, депутаттардың немесе басқа да жоғары лауазымды тұлғалардың саяси жолы партиядан басталады.

Бұл кездейсоқ емес.

Партия адамның көпшілік алдында сөйлеу мәдениетін, қоғамдық пікірталасқа қатысу тәжірибесін, заң шығару процесін түсінуін және сайлаушылармен жұмыс істеу қабілетін қалыптастырады.

Яғни партия белгілі бір деңгейде саяси мектептің қызметін атқарады.

Қазақстанда да партиялардың жастар қанаттары, қоғамдық кеңестері, түрлі білім беру жобалары жұмыс істейді. Олардың мақсаты – саясатқа қызығатын азаматтарды даярлау, жаңа буын көшбасшыларын қалыптастыру.

Әрине, бұл бағыттың тиімділігі әр партияда әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен заң жүзінде партиялардың мемлекеттік басқаруға қатысатын кадрларды қалыптастырудағы рөлі маңызды болып қала береді.

Сарапшылардың пікірінше, партиялардың ұзақмерзімді тиімділігі олардың қанша депутат өткізгенімен ғана емес, қоғамға қанша жаңа көшбасшы дайындағанымен де өлшенеді.

 Партияның күші неде өлшенеді?

Көп жағдайда партияның табысы оның Парламенттегі орын санымен бағаланады.

Алайда саясаттанушылар мұндай өлшем жеткіліксіз екенін айтады.

Партияның шынайы ықпалы бірнеше көрсеткіштен байқалады:

• қоғаммен тұрақты байланыс орната алуы;
• сайлауаралық кезеңде белсенді жұмыс істеуі;
• нақты ұсыныстар әзірлеуі;
• азаматтардың мәселесін мемлекеттік деңгейге шығара білуі;
• қоғамның сенімін сақтай алуы.

Егер партия тек сайлау қарсаңында ғана көрінсе, оның қоғамдық институт ретіндегі рөлі әлсірейді.

Ал азаматтармен тұрақты байланыс орнатып, олардың күнделікті мәселелерін шешуге атсалысса, ол саяси жүйенің маңызды бөлігіне айналады.

Қазақстандағы партиялық жүйе қалай өзгерді?

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері партиялық жүйе бірнеше кезеңнен өтті.

1990-жылдардың басында елде ондаған саяси ұйым құрылды. Ол кезеңде партиялардың қызметін реттейтін құқықтық база енді ғана қалыптасып жатқан еді. Кейін Конституция қабылданып, «Саяси партиялар туралы» заң күшіне енген соң бұл сала біртіндеп жүйеленді.

Уақыт өте келе партияларға қойылатын талаптар да өзгерді. Бір кезеңде тіркеу талаптары күшейтілсе, кейін олар қайта жеңілдетілді. Мысалы, 2022 жылы партия құру үшін қажетті мүшелер саны 20 мыңнан 5 мың адамға дейін қысқартылды. Сондай-ақ бастамашыл топтың ең төменгі саны мен өңірлік өкілдікке қойылатын талаптар да азайтылды. Бұл өзгерістер саяси бәсекелестікті арттыруға және жаңа партиялардың құрылуына мүмкіндік беру мақсатында қабылданды. Қазақстан Республикасының «Саяси партиялар туралы» заңына енгізілген түзетулер осы өзгерістерді бекітті.

Соңғы жылдары елде бірнеше жаңа партия тіркелді. Бұл партиялық алаңның кеңейіп келе жатқанын көрсетті. Дегенмен саясаттанушылар көппартиялылық тек партия санының артуымен өлшенбейтінін айтады. Негізгі мәселе – олардың қоғаммен қаншалықты жұмыс істейтіні мен мемлекеттік саясатқа қаншалықты ықпал ете алатынында.

Бүгінде Қазақстандағы партиялық жүйе даму кезеңінде тұр. Мемлекет құқықтық мүмкіндіктерді кеңейтіп келеді, ал партиялардың алдында қоғамның сенімін арттыру міндеті тұр.

 Неге күшті партиялар мемлекет үшін маңызды?

Әлемдік тәжірибеге қарасақ, тұрақты саяси жүйесі қалыптасқан мемлекеттердің барлығында дерлік партиялар маңызды институт ретінде қарастырылады.

Өйткені партиялар тек сайлауға қатысатын ұйым емес.

Олар мемлекет пен қоғамның арасындағы диалогты қамтамасыз етеді.

Мәселен, азаматтарды алаңдатқан мәселе алдымен партияның қоғамдық қабылдауына немесе өңірлік филиалына жетуі мүмкін. Кейін ол депутаттық сауалға, заң жобасына немесе Үкімет деңгейінде қаралатын бастамаға айналады.

Яғни партия белгілі бір мағынада қоғамдық пікірді мемлекеттік шешімге жеткізетін тетік қызметін атқарады.

Тағы бір маңызды міндет – саяси тұрақтылықты сақтау.

Әртүрлі көзқарастағы азаматтардың заң аясында пікір білдіруіне мүмкіндік болған сайын қоғамдық пікірталас өркениетті арнада жүреді. Бұл демократиялық мемлекеттердің негізгі қағидаттарының бірі.

Сондықтан партиялардың қызметі тек сайлау алдындағы науқанмен шектелмеуі тиіс. Олар халықпен тұрақты жұмыс істеп, қоғамдық мәселелерді күн тәртібіне шығарып отыруы қажет.

Партия туралы сөз болғанда көпшілік ең алдымен сайлауды елестетеді. Алайда оның қоғамдағы рөлі әлдеқайда ауқымды.

Партия азаматтардың пікірін жинақтайды, оны мемлекеттік саясат деңгейіне жеткізуге тырысады, жаңа көшбасшыларды қалыптастырады және қоғамдық мәселелерді заң аясында шешудің жолын ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда партиялар демократиялық жүйенің маңызды тіректерінің бірі саналады.

Қазақстанда партиялық жүйе әлі де даму үстінде. Соңғы жылдары заңнамалық өзгерістер бұл саладағы бәсекелестікті күшейтуге бағытталды. Ендігі негізгі міндет – партиялардың санын көбейту емес, олардың қоғамдық ықпалын арттыру.

Өйткені күшті партия дегеніміз – көп мүшесі бар ұйым ғана емес. Күшті партия – азаматтың мәселесін тыңдай алатын, оны мемлекеттік деңгейде көтеретін және өз бағдарламасының орындалуына жауап бере алатын ұйым.

Сайып келгенде, партиялардың өміршеңдігі заңмен емес, қоғамның сенімімен өлшенеді. Ал сенім тек нақты жұмыс, ашықтық және жауапкершілік арқылы қалыптасады. Сондықтан саяси партиялардың болашағы олардың қаншалықты халыққа жақын бола алатынына байланысты.