Сайлаудың үш негізгі қағидаты және Құрылтай

Қазақстанның саяси жүйесіндегі маңызды реформалар мен Парламенттің соңғы отырысынан кейінгі өзгерістер аясында жаңадан құрылатын Құрылтай институты қоғам назарын ерекше аударып отыр. Шамамен оншақты күннен кейін Қазақстанда Құрылтай сайлауының қай күні өтетіні белгілі болып, бүкіл ел саяси науқанға дайындалады.

Осы ретте біз, Құрылтай сайлауының негізгі үш қағидаты – «жалпыға бірдей, тең және төте сайлау» қағидаттарының мәніне үңіліп көрдік. Өйткені, Құрылтайдың заң шығарушы немесе консультативтік-кеңесші орган ретіндегі легитимділігі оның қалай жасақталатынына тікелей байланысты.

Жалпыға бірдей сайлау құқығы

Бұл қағидат жасына (көбіне 18 жастан асқан), жынысына, ұлтына, дініне немесе әлеуметтік мәртебесіне қарамастан, мемлекеттің барлық азаматтарының сайлауға қатысу құқығын білдіреді. Дегенмен, парламент орнын басатын Құрылтай сайлауында белгілі бір жас шектеуі (мысалы, кандидаттар үшін 25 немесе 30 жас) мен соттылығының болмауы сияқты базалық конституциялық талаптар сақталады.

Тең сайлау құқығы

Бұл – «Бір сайлаушы — бір дауыс» қағидаты. Әрбір азаматтың дауысы салмағы жағынан тең және барлық үміткерлер үшін сайлау алдындағы науқанда тең мүмкіндіктер беріледі.

Ал, Құрылтай контексінде: Еліміздің әртүрлі өңірлерінен (мысалы, халық тығыз орналасқан Түркістан облысы мен халқы аз Солтүстік Қазақстан облысы) сайланатын өкілдердің квоталық теңгерімін сақтау маңызды мәселе. Теңдік қағидаты аймақтық, кәсіби және әлеуметтік топтардың (жастар, әйелдер, азаматтық қоғам) мүдделерінің пропорционалды түрде ескерілуін талап етеді.

Төте сайлау құқығы

Сайлаушылардың өз өкілдерін аралық сатыларсыз (таңдаушылар алқасынсыз), тікелей дауыс беру арқылы сайлауы. Құрылтай контексінде: Бұл ең көп талқыланатын тұс. Егер Парламент Мәжілісі тікелей (төте) сайланса, Құрылтай форматында көбіне аралас жүйе немесе тікелей делегаттау үлгісі қолданылады.

Парламентке өту барьері (шегі)

Қазақстанда саяси партия депутаттық мандаттарды бөлісуге қатысу үшін сайлаушылар дауысының кемінде 5%-ын жинауы тиіс. Бұл шектеудің логикасы парламенттің шамадан тыс фрагментациялануын (бытыраңқылығын) болдырмауға негізделген. Егер заң шығарушы орган өте көп және аз санды фракциялардан құралса, тұрақты көпшілікті қалыптастыру мен шешім қабылдау процесі айтарлықтай күрделене түседі. Сонымен қатар, жоғары өту шегі әрдайым қызу талқылаулар тудырады. Сыншылардың пікірінше, белгіленген шектен төмен дауыс жинаған партияларды қолдаған сайлаушылардың дауысы іс жүзінде парламенттегі өкілдікке айналмай, жоғалып кетеді. Сондықтан барьердің көлемі тек техникалық емес, сонымен бірге саяси мәселе болып табылады. Ол екі міндеттің, саяси әртүрлілікті қамтамасыз ету мен жүйенің басқарылуын сақтау арасындағы теңгерімді көрсетеді.

Партиялық тізімдер неліктен маңызды құрал болып қала береді? Пропорционалды жүйенің өзегінде партиялық тізімдер — партия сайлаушыларға ұсынатын кандидаттардың тізілімі тұрады. Казахстан жабық тізімдер моделін қолданады. Бұл дегеніміз — азаматтар жеке кандидаттарға емес, тұтастай саяси күшке дауыс береді, ал үміткерлердің кезектілігін партияның өзі анықтайды. Партиялар тұрғысынан қарағанда, мұндай механизмнің айқын артықшылықтары бар. Ол біртұтас команда жасақтауға, әртүрлі саланың кәсіби мамандарын алға жылжытуға, сондай-ақ әйелдердің, жастардың және басқа да әлеуметтік топтардың өкілдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Дегенмен, дәл осы жабық тізімдер пропорционалды жүйенің ең көп дау тудыратын элементтерінің бірі болып қалып отыр. Сайлаушы болашақ фракцияның дербес құрамына іс жүзінде әсер ете алмайды. Дауыс бергеннен кейін кандидаттың азаматтар арасындағы жеке қолдау деңгейі емес, оның тізім ішіндегі орны шешуші мәнге ие болады. Дәл осы себепті көптеген елдерде ашық тізімдерге көшу туралы пікірталастар толастамай келеді, өйткені ашық тізім кезінде сайлаушы тек партияға ғана емес, оның ішіндегі нақты кандидатқа да дауыс бере алады.

Казахстан бұрынғы модельді неліктен қайта қарады? 2007 жылдан бастап Мәжіліс депутаттарын сайлау негізінен партиялық тізімдер бойынша өтті. Бұл жүйе партиялардың институционалдық дамуына ықпал еткенімен, уақыт өте келе халық өкілдігінің сапасына қатысты сұрақтар туындата бастады. Басты наразылық — депутаттық корпустың басым бөлігінің нақты өңірлермен тікелей байланысының болмауына тірелді. Сайлаушылар өз мүдделерін нақты кім білдіріп жатқанын және аймақтық даму мәселелері бойынша кімге жүгінуге болатынын жиі түсінбейтін. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында саяси бәсекелестікті күшейту және депутаттардың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыру қажеттігін атап өтіп, аралас сайлау моделіне қайта оралуды ұсынды. Бұл реформаның нәтижесінде Мәжіліс депутаттарының 70%-ы партиялық тізімдер бойынша, ал 30%-ы бір мандатты округтер бойынша сайланатын болды. Іс жүзінде бұл екі модельдің артықшылықтарын ұштастыру әрекеті болып табылады: яғни партиялық өкілдікті сақтай отырып, депутат пен сайлаушы арасындағы жеке байланысты қайта орнату.

Жаңа ереже бойынша өткен алғашқы сайлау не көрсетті? 2023 жылғы парламенттік сайлау жаңартылған жүйенің алғашқы практикалық сынағы болды. Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, партиялық тізімдер бойынша мандаттарды бөлісуге белгіленген шектен өткен алты саяси партия қатысты. Сонымен қатар, парламентке бір мандатты округтер бойынша да депутаттар сайланды. Ең айтулы нәтижелердің бірі — Мәжілісте жаңа саяси ойыншылардың пайда болуы. Атап айтқанда, сайлау қарсаңында ғана тіркелген «Respublica» партиясы тұңғыш рет парламенттен орын алды. Реформаторлар тұрғысынан бұл саяси бәсекелестіктің кеңейгенінің дәлелі болды. Дегенмен, сарапшылар бұл өзгерістердің ұзақ мерзімді әсерін бағалау әлі ерте екенін айтады. Толыққанды талдау жасау үшін бірнеше электоралдық цикл қажет болады.

Халықаралық тәжірибе: мінсіз модельдің орнына теңгерім іздеу Әртүрлі елдердің тәжірибесі көрсеткендей, әмбебап сайлау жүйесі болмайды. Ұлыбритания мажоритарлық модельге сүйеніп, тұрақты парламенттік көпшілікке қол жеткізеді. Израиль, керісінше, дерлік таза пропорционалды жүйені қолданады, бұл әртүрлі саяси күштердің жоғары деңгейдегі өкілдігін қамтамасыз еткенімен, коалиция құру кезінде үлкен қиындықтар тудырады. Германия партиялық тізімдер мен бір мандатты округтерді біріктірген аралас модельдің ең танымал үлгісі саналынады. Бүгінде дәл осы тәсіл халық өкілдігі мен саяси жауапкершілік арасындағы тиімді ымыра (компромисс) ретінде жиі қарастырылады. Казахстандық реформалар да осыған ұқсас логикамен дамып келеді. Мемлекет партиялық бәсекелестік, өңірлік өкілдік және саяси жүйенің тұрақтылығы арасындағы алтын теңгерімді табуға ұмтылуда.