Соңғы шақырылымдағы депутаттардың саяси имиджі: әлеуметтік желіде кім танымал болды, сөзден ісі көп депутат кім

2022 жылғы конституциялық реформалардан кейін Қазақстан Парламентінің заң шығару процесіндегі рөлі мен депутаттардың ықпалы айтарлықтай күшейді. Бұрын Мәжіліс негізінен Үкімет ұсынған заңдарды мақұлдаушы орган ретінде сипатталса, қазір жағдай түбегейлі өзгеріп келеді. Алайда, ықпалдың артуымен бірге депутаттардың халық алдындағы имиджі мен олардың шынайы тиімділігі арасында үлкен алшақтық пайда болды. «Parlametr.kz» аналитикалық платформасының кезекті мониторингі «кім көп сөйлейді?» және «кім көп іс тындырады?» деген сұрақтың төңірегіндегі үлкен диссонансты әшкереледі. 

Сан мен танымалдылық текетіресі: Имидж кімге жұмыс істейді?

Бүгінгі Мәжіліс құрамы екі түрлі легитимділік негізінде жасақталған: партиялық тізіммен келгендер (69 депутат) және бір мандатты округтерден сайланғандар (29 депутат). Статистика мен құрғақ сандар бойынша партиялық тізімдегі депутаттардың жұмысы әлдеқайда белсендірек көрінеді. Олар жұмыс топтарында, комитеттерде, аймақтардағы кездесулер мен нақты заң жобаларына түзетулер енгізуде көш бастап тұр.

Бірақ қызық парадокс осында: халық арасындағы танымалдылық пен жағу деңгейіне келгенде, жұртшылық бір мандатты округ бойынша сайланған 7 депутатты көбірек біледі және қолдайды. Партиялық тізіммен келген 69 депутатның ұжымдық еңбегі медиалық кеңістікте көбіне көрінбей қалады да, жеке мандат иелерінің дауысы қаттырақ естіледі.

Саяси партиялардың ішінде, мәселен, «Amanat» партиясының депутаттары ағымдағы шақырылымда 728 депутаттық сауал жолдаған. Бұл Мәжілісте жарияланған барлық сауалдардың жартысынан астамын құрайды және олардың барлығы азаматтарды мазалайтын ең өзекті мәселелерді шешуге бағытталған.

«Платформалық диссонанс»: Халық жоқ жердегі есеп

Мәжілісмендердің әлеуметтік желілердегі жалпы аудиториясы 4,5 миллионнан асады — бұл елдегі желі қолданушыларының 29%-ы. Салмақты көрсеткіш сияқты, бірақ билік пен қоғам арасындағы байланыс алшақтығы әлі де жоғары. Мұның басты себебі — «Платформалық диссонанс».

Депутаттардың сүйікті желісі — Facebook. Мәжілістегі 98 депутаттың 91-і осы желіде парақша жүргізеді. Алайда, Facebook елдегі ең аз аудиториясы бар (2,6 млн) 4-ші желі болып табылады. Яғни, халық қалаулылары өздерінің атқарған жұмысы туралы есепті халық ең аз жиналған жерде жазуды жөн көреді. Керісінше, Қазақстанда ең танымал, 15,7 миллион аккаунты бар TikTok алаңын тек 33 депутат қана меңгерген. Осының салдарынан желідегі танымал ТОП-5 депутаттың тізімі өзгеріссіз қалып отыр:

• Дәулет Мұқаев (жалғыз блогер-миллионник, > 1,2 млн жазылушы)
• Ринат Заитов (522 400 жазылушы)
• Асхат Аймағамбетов (439 029 жазылушы)
• Мақсат Толықбаев (298 200 жазылушы)
• Мұрат Әбенов (297 169 жазылушы)

Бұл депутаттардың жазылушылар саны көп, олардың әрбір сөзі әлеуметтік желіде тез тарайды. Алайда, желідегі танымалдылық — бұл әлі нақты заң шығарушылық тиімділіктің белгісі емес.

Көрінбейтін тиімділік: «Іс сөзден маңызды»

Мониторинг ережесіне сәйкес, біздің жүйеде «іс сөзден маңызды» принципі басты орында. Рейтингтің 50%-ы нақты заң шығару жұмысына, 30%-ы баспасөздегі беделіне, ал әлеуметтік желідегі белсенділігіне тек 20% ғана беріледі. Ретроспективті аудит желідегі лайктар мен шынайы тиімділіктің арасы жер мен көктей екенін көрсетті.

Көпшілік медиалық депутаттар желіде белсенді болғанымен, Үкіметке жолданған ресми сауалдары аз. (Жалпы алғанда, 2024 жылғы қыркүйек пен 2025 жылғы маусым аралығындағы 3-сессияда 700-ден астам сауал жолданған). Бұл бағытта желіде көп көрінбейтін Гүлдара Нұрымова 2023 жылғы сессияда шамамен 25 депутаттық сауал, ал Екатерина Смышляева 21 сауал жолдаған. 

Өңірлердегі жұмыс

Танымал депутаттардың аймақтарға шығуы туралы мәлімет мүлдем жоққа тән болса, Дмитрий Колода СҚО-да сайлаушылармен 112 кездесу өткізген. 

Тек заңмен айналысатындар

Юлия Кучинская бар-жоғы 2 сауал жолдап, 10 кездесу өткізсе де, комитеттерде орасан жұмыс атқарып, бала құқығы мен бюджетке қатысты 22 маңызды заң жобасының әзірлеушісі болды. 

Конституциялық реформалардан кейін депутаттардың жеке заң шығару бастамаларының үлесі бір жылда 10 пайыздық тармаққа өсті. Төмендегі кестеден бұл динамиканы анық көруге болады:

2023 жыл (VIII шақырылым, 1-сессия): Бұл кезеңде жалпы 82 заң жобасы қабылданып, қаралды. Оның ішінде депутаттар бастамашы болған заңдардың үлесі 24,4%-ды құрады, бұл нақты есеппен 20 заңға тең.

2024 жыл (2-сессия қорытындысы): Бұл сессияда қабылданған және қаралған заңдардың саны артып, 102 заңға жетті. Сонымен қатар, депутаттардың заң шығару процесіндегі белсенділігі де өсіп, олар бастамашы болған үлес шамамен 33–34%-ды (яғни жалпы заңдардың үштен бірін) құрады.

Басты бағыттар — Экономика, Әлеуметтік сала, Құқық қорғау белсенділігі және Мемлекеттік басқару. Бұл сандар танымал депутаттардың емес, көлеңкеде жүріп тер төгетін заңгер-депутаттардың еңбегі.

Мониторинг жүйесі қоғамда үлкен талқылау тудырған заң жобаларының қазақ тілді (БАҚ) және орыс тілді медиадағы шығарылым сандарын есептеп шығарды:

• Білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы тегін қызмет көрсету мәселесі: БАҚ – 17 | СМИ – 26
• Сөз бостандығына қатысны мәселе: БАҚ – 51 | СМИ – 95
• Арнайы құқықтық режим енгізу мәселесі: БАҚ – 40 | СМИ – 9
• Жануарларға қатысты норма: БАҚ – 47 | СМИ – 31

Қоғамдық резонанс деңгейі және оның себептері:

Қаңғыбас жануарларды эвтаназиялау туралы заң (Резонанс: 8,7/10): Қоғамның күшті эмоционалды реакциясы, зооқорғаушылар мен билік арасындағы текетірес, скандалдармен ұласқан қоғамдық тыңдаулар. 

Мемлекеттік қызметтегі тамыр-таныстық пен мүдделер қақтығысына тыйым салу (Резонанс: 7,2/10): Биліктегі жемқорлықпен және отбасылық байланыстармен күрес. Қоғам тарапынан позитивті қабылданды, бірақ қақтығыс әлеуеті шектеулі болды.

Парламенттік партиялардың заңнамалық бастамалары (Резонанс: 5,4/10): Кең ауқымды қоғамдық резонанс тудырмаған, таза кәсіби саяси дискуссия.

Жаңа Құрылтай және депутаттардың жаңа мақсат-міндеттері

Осы орайда, Мәжіліс пен Ұлттық Құрылтай (Жаңа Құрылтай) институтының өзара іс-қимылының маңызы артады. Құрылтай — қоғамдық диалогтың басты мінбері, ал депутаттар — сол жерде көтерілген идеяларды нақты заңға айналдырушы тетік.

Осы тұрғыда соңғы шақырылымдағы депутаттардың алдына мынадай жаңа мақсаттар мен міндеттер қойылады:

Популизмнен кәсібилікке көшу: Депутаттар тек әлеуметтік желідегі резонансты тақырыптарды қумай, Құрылтайда айтылған жүйелі мәселелерді (ұлттық құндылықтар, идеология, ұзақ мерзімді экономикалық реформалар) заңнамалық деңгейде бекітуі тиіс.

Платформалық алшақтықты жою: Тек Facebook-пен шектелмей, TikTok сияқты жастар шоғырланған үлкен платформаларға шығып, Құрылтай мен Парламенттің ортақ міндеттерін жас буынға түсінікті тілде жеткізу.

Кері байланыс сапасын арттыру: 700-ден астам депутаттық сауалдардың санын ғана емес, сапасын бақылау. Әрбір сауал халықтың, соның ішінде Құрылтай мүшелері көтерген қоғамдық өтініштердің заңды жалғасы болуы шарт.