ӨКІЛДІ БИЛІК ЖӘНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ПАРАДИГМАЛАР:

VIII ШАҚЫРЫЛЫМ ПАРЛАМЕНТІ МӘЖІЛІСІНІҢ ЖҮЙЕЛІК ТАЛДАУЫ

Өкілдік билік пен коммуникация парадигмаларын трансформациялау

Қазақстан Республикасында:

8-ші шақырылымдағы Парламент Мәжілісінің жүйелік талдауы

Аңдатпа: Бұл мақалада 2023 жылғы 19 наурыздағы сайлаудан кейін Қазақстан Республикасы Парламентінің төменгі палатасында болған құрылымдық және функционалдық өзгерістердің кешенді талдауы берілген. Мақалада Мәжілістің ресми деректері пайдаланыла отырып, 8-ші шақырылымдағы депутаттық корпустың әлеуметтік-кәсіби құрамы, алдыңғы шақырылымнан өз мандатын сақтап қалған халық өкілдерінің салыстырмалы операциялық тиімділігі және парламентарийлердің цифрлық ақпараттық ортаға интеграциялану ерекшеліктері қарастырылады. Депутаттардың БАҚ белсенділігі мен олардың заң шығарушылық және аймақтық өкілдік қызметінің тиімділігі арасындағы негізгі қайшылықтар анықталған; депутаттық корпустың коммуникациялық қалаулары мен Қазақстандағы әлеуметтік медиа пайдаланушылары аудиториясының құрылымы арасындағы «платформалық диссонанс» құбылысы анықталған. Сандық кеңістіктегі реттеушілік бастамаларға ерекше назар аударылған, олар парадоксалды түрде осы кеңістіктегі ең белсенді қатысушылардан бастау алады.

Кілт сөздер: Парламент Мәжілісі, саяси жаңғырту, Қазақстан, өкілдік демократия, депутаттық корпус, цифрлық коммуникациялар, әлеуметтік желілер, заң шығару қызметі, ақпараттық қауіпсіздік.

Аңдатпа: Бұл мақалада 2023 жылғы 19 наурыздағы сайлаудан кейін Қазақстан Республикасы Парламентінің төменгі палатасында болған құрылымдық және функционалдық өзгерістердің кешенді талдауы ұсынылған. Мәжілістің ресми деректеріне сүйене отырып , зерттеу 8-ші шақырылымның депутаттық корпусының әлеуметтік-кәсіби құрамын, алдыңғы шақырылымнан оралған қызметтегі депутаттардың салыстырмалы операциялық тиімділігін және парламентарийлердің цифрлық ақпараттық ортаға интеграциялану сипатын зерттейді. Депутаттардың БАҚ қызметі мен олардың заң шығарушы және аймақтық өкілдік жұмысының нақты өнімділігі арасындағы негізгі қайшылықтар анықталған; депутаттық корпустың коммуникативтік қалаулары мен Қазақстандағы әлеуметтік желілердің пайдаланушы базасының құрылымы арасында «платформалық диссонанс» құбылысы анықталған. Цифрлық кеңістікке қатысты реттеуші бастамаларға ерекше назар аударылады, оларды оның ішіндегі ең белсенді субъектілер парадоксалды түрде алға тартады.

Кілт сөздер: Парламент Мәжілісі , саяси жаңғырту, Қазақстан, өкілдік демократия, депутаттық корпус, цифрлық коммуникациялар, әлеуметтік желілер, заң шығару қызметі, ақпараттық қауіпсіздік.

Кіріспе

2022 жылғы қаңтардағы қайғылы оқиғалардан кейін Қазақстан Республикасында орын алған саяси жаңғырту процестері конституциялық реформа және одан кейінгі 2023 жылғы 19 наурыздағы кезектен тыс парламенттік сайлау арқылы институционалдық сипатқа ие болды. Ұзақ уақыт ішінде алғаш рет бұл сайлау аралас сайлау жүйесі бойынша өткізілді, саяси партиялардың дәстүрлі пропорционалды өкілдігімен қатар бір мандатты мажоритарлық сайлау округтерін де көздеді. Бұл жағдай Парламенттің төменгі палатасының құрамдас мүшелерінің сапалық жағынан жаңаруына және Мәжілістің партиялық архитектурасының әртараптануына әкелді.

Өкілді билік органдарының құрамы мен қызметін зерттеу саясаттану ғылымында ұзақ уақыт бойы зерттеліп келе жатқан зерттеу саласы болып табылады. М. Острогорский мен Р. Михельстің классикалық еңбектерінен бастап , парламенттік элиталарды зерттеуге кең ауқымды тәсілдер пайда болды — депутаттық корпустың өмірбаяндық және әлеуметтанулық талдауынан бастап, заң шығару тәжірибесінің институционалдық және мінез-құлықтық зерттеулеріне дейін [1]. Қазақстан жағдайында бұл мәселе «Жаңа Қазақстанды» құруға бағытталған жарияланған бағытқа және үкіметтің саяси плюрализм мен қоғамдық қатысуды кеңейтуге бағытталған нақты саяси міндеттемелеріне байланысты қосымша өзектілікке ие.

Бұл мақалада өзара байланысты үш аналитикалық мақсат қойылған: біріншіден, 8-ші шақырылымдағы парламенттік корпустың әлеуметтік-кәсіби бейінін сипаттау және оның алдыңғысынан құрылымдық айырмашылықтарын анықтау; екіншіден, 7-ші шақырылымнан бастап өз мандаттарын сақтап қалған парламент мүшелерінің — «қайталама құқық бұзушылардың» операциялық тиімділігіне ретроспективті бағалау жүргізу; және үшіншіден, парламентарийлердің цифрлық коммуникацияларының ерекшеліктерін, соның ішінде байланысты тәуекелдер мен реттеуші бастамаларды зерттеу.

Зерттеудің эмпирикалық негізі Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің веб-сайтындағы депутаттардың жеке парақшаларында жарияланған ресми деректерден, ресми сайлау статистикасынан, сондай-ақ елдегі әлеуметтік медиа аудиториясының құрылымы туралы ағымдағы деректерден тұрады.

1. VIII шақырылымдағы Мәжілістің институционалдық архитектурасы және құрылымдық трансформациясы

1.1. Партияларды әртараптандыру саяси либерализацияның белгісі ретінде

2023 жылғы 19 наурыздағы сайлаудың негізгі институционалдық нәтижесі Парламенттің төменгі палатасында өкілдік ететін саяси партиялар санының екі есеге артуы болды. Мәжілістің 7-ші шақырылымы үш партиялық жүйе ( Нұр Отан/ Аманат , Ақ жол және Қазақстан халық партиясы) негізінде құрылса, 8-ші шақырылымға алты саяси бірлестік кірді: Аманат , Ауыл , Ақ жол , Қазақстан халық партиясы, Социал-демократиялық партия және Республика .

Партиялық спектрдің кеңеюі саяси плюрализм тұрғысынан оң белгі болып табылады, бірақ бұл «Аманат» партиясының Мәжілістегі басым жағдайын өзгертпейді. Сайлау нәтижелері бойынша партия орындардың абсолютті көпшілігін (63,27%) сақтап қалды, дегенмен олардың абсолютті саны алдыңғы шақырылыммен салыстырғанда 14-ке, яғни 76-дан 62-ге дейін азайды. Ең бастысы, заң жобасы Мәжіліс депутаттарының қарапайым көпшілігінің қолдауымен қабылданған болып саналады деген конституциялық ереже «Аманаттың» заң шығару процесіне іс жүзінде монополиялық ықпалын сақтап қалатынын білдіреді.

Жаңа саяси ойыншылардың арасында «Ауыл» партиясы (8 орын) ерекше көзге түседі, ол 2022 жылғы президенттік сайлауға қатысатын бес кандидаттың үшеуін: «Жигули Дайрабаев» пен «Қарақат» партиясын тартты. Әбден Мәжіліске партиялық тізім бойынша сайланды, ал Нұрлан Әуесбаев ОСДП-дан сайланды. Бұл факт Қазақстанның партиялық жүйесінің эволюциясын символикалық түрде көрсетеді, онда бәсекеге қабілетті сайлау процестеріне қатысу оппозиция өкілдерін заңды билік құрылымдарына біріктірудің институционалдық механизміне айналып келеді.

Бір мандатты сайлау округтерінің енгізілуі маңызды жаңалық болды: мажоритарлық принцип бойынша бөлінген 29 орынның 22-сін жеке өзі қатысқан «Аманат» партиясының мүшелері, ал қалған жетеуін ресми түрде тәуелсіз өзін-өзі ұсынған кандидаттар жеңіп алды. Осылайша, «Аманаттың» жалпы өкілдігі, бір мандатты сайлау округтерін қоса алғанда, 62 депутатты құрайды.

1-кесте. VIII шақырылымдағы (2023) Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің партиялық архитектурасы

Дереккөз: Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының 2023 жылғы ресми деректері.

1.2. Депутат корпусының әлеуметтік-демографиялық және кәсіби бейіні

Депутат корпусының әлеуметтік-кәсіби құрылымы посткеңестік саяси элиталарға тән парламенттік өкілдіктің технократиялық векторын көрсетеді. Депутаттардың білімі, кәсіби тәжірибесі және бұрынғы мансабы туралы деректерді талдау бірнеше басым топтарды анықтауға мүмкіндік береді.

Ең үлкен топ мемлекеттік қызмет және әкімшілік аппараттан (депутаттардың 31,63%) тұрады. Бұл диспропорция атқарушы билік дәстүрлі түрде өкілдік билікке басымдық беретін және мансаптық траекториялар негізінен мемлекеттік мекемелерде қалыптасатын саяси жүйелерге тән. Коммерциялық сектор өкілдері екінші орында (25,51%), бұл бизнес элитасының саяси жұмылдырылуының жалғасып жатқанын көрсетеді.

Мамандандырылған топтардың ішінде азаматтық қоғам мен үкіметтік емес ұйымдар өкілдерінің (10,2%), заңгерлердің (6,12%) және спортшылардың (6,12%) қатысуы ерекше назар аударуға тұрарлық. Соңғы жағдай саясаттану әдебиетінде көбінесе «символдық» өкілдіктің дәлелі ретінде қарастырылады, онда белгілі бір делегаттың маңыздылығы, ең алдымен, заң шығару саласындағы кәсіби құзыреттілігімен емес, оның танылуымен анықталады [2]. Қалған депутаттар денсаулық сақтау, журналистика, мәдениет және білім беру салаларын білдіреді.

Парламент депутаттарының орташа жасы - 49 жас. Қазіргі квота механизмдері бойынша дәстүрлі түрде «жастар» деп аталатын 35 жасқа дейінгі жас санатына тек 11 депутат (11,2%) кіреді. Әйелдерді 17 депутат өкілдік етеді; ресми түрде әйелдер мен жастарға арналған 30% квота орындалды дерлік, дегенмен Мәжілістің екі әйел мүшесі екі санатқа да жатады, бұл әйелдердің нақты өкілдігінің көрінісін біршама бұрмалайды.

2022 жылғы сайлауға бұрынғы үш президенттікке кандидаттың қатысуы айқын көрсеткіш болып табылады. Олардың Мәжіліске партиялық тізімдер арқылы кіруі саяси элитаны тарту арналарының институционалданғанын және өкілдік биліктің құрылымдарына қалыпты балама күн тәртібінің сіңгенін көрсетеді.

2. Депутат корпусының жұмыс тиімділігі: ретроспективті талдау

2.1. Бағалау әдіснамасы және дереккөз базасы

7 және 8 шақырылымдар арасындағы институционалдық сабақтастықты парламенттік мандатын сақтап қалған 28 депутат (жалпы санның 28,7%-ы) қамтамасыз етеді. Олардың алдыңғы шақырылымдағы 2021-2022 жылдардағы жұмысын талдау зерттеудің маңызды қызығушылығын тудырады, себебі ол жарияланған басымдықтарды нақты парламенттік тәжірибемен салыстыруға мүмкіндік береді.

Бұл бөлімнің бастапқы материалы - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің ресми веб-сайтындағы депутаттардың жеке беттері - кең аудиторияға қолжетімді жалғыз жүйеленген бастапқы дереккөз . Айта кету керек, бұл дерекқорда депутаттардың өздері көпшілікке қолжетімді ету қажет деп санаған қызметінің бөлігі ғана көрсетілген. Кейбір депутаттардың нақты жұмыс көлемі құжатталғаннан асып түсуі мүмкін. Соған қарамастан, ресми веб-сайт сайлаушыларды хабардар етудің негізгі құралы болып табылады, сондықтан онда ұсынылған деректерді зерттеуді парламенттік қызметтің ресми баяндауын зерттеу ретінде қарастыруға болады. Сондай-ақ, Ерланның қызметі Төменгі палатаны төраға ретінде басқарған Қошанов функцияларындағы түбегейлі айырмашылыққа байланысты салыстырмалы талдау шеңберінен шығарылды.

2.2. Парламенттік сауалнамалар: сандық және тақырыптық талдау

Парламенттік сауалнама атқарушы билікті парламенттік бақылаудың негізгі құралдарының бірі болып табылады. 2021-2022 жылдары салыстырылған 27 депутаттың сауалнамаларының жалпы саны 200-ді құрады, бұл екі жылдық кезеңде әр депутатқа орта есеппен 4,75 сауалнамадан келеді. Бұл көрсеткіш тұтастай алғанда корпус бойынша парламенттік бақылаудың төмен қарқындылығын көрсетеді.

Квантильді топтар бойынша бөлу айқын асимметрияны көрсетеді: 17 депутат (63%) 0-ден 10-ға дейін сұраныс білдірді, 8 адам 11-ден 20-ға дейін сұраныс білдірді, ал тек екеуі ғана 21-30 сұраныс диапазонына жетті. Абсолютті көшбасшылар Гүлдара болды. Нурумова (денсаулық сақтау, білім беру және қаңтар оқиғаларының салдарын қамтитын 22 сұрақ) және Екатерина Смышляева (тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, еңбек даулары, баға белгілеу және криптомайнинг салаларын қамтитын 21 сұрақ ). Керісінше, Элнур Бейсенбаев пен Павел Казанцев осы сегментте нөлдік көрсеткіштермен.

Өтініштердің тақырыптық құрылымы көбінесе сол кезеңнің әлеуметтік-экономикалық күн тәртібін көрсетеді: Денсаулық сақтау министрлеріне (Ғалымжан Елеуов , Гүлдара) жолданған өтініштер. Нурумова ), тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және жылумен жабдықтау жағдайына қатысты ( Дюсенбай) Тұрғанов , Ерлан Саиров ), еңбек қатынастары мәселелері бойынша (Екатерина Смышляева), экология және энергетика мәселелері бойынша ( Дүйсенбай) Тұрғанов , Эдил Жаңбыршин ), сондай-ақ өзекті әлеуметтік мәселелер - суицид , кедейлік деңгейі, ұстау жағдайлары ( Ерлан) Саиров , Гүлдара Нурумова ).

2-кесте. 7-ші шақырылымдағы (2021–2022) қайта қылмыс жасағандардың белсенділік көрсеткіштері

Дереккөз: Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің веб-сайтындағы депутаттардың ресми жеке парақшалары.

2.3. Аймақтық жұмыс: қарқындылық және асимметрия

Депутаттың аймақтағы жұмысы – сайлаушылармен кездесу, аудандарға бару және жергілікті қауымдастықпен өзара әрекеттесу – дәстүрлі түрде өкілдік теориясында мандаттың негізгі функцияларының бірі ретінде қарастырылады. 2021–2022 жылдары корпус бойынша іс-шаралардың жалпы саны (орташа есеппен әр депутатқа 9,1) 675 болды, бұл іс-шаралардың таралуы депутаттық сауалнамалар сегментіне қарағанда одан да біркелкі емес екенін көрсетті.

Солтүстік Қазақстан облысында 112 іс-шара өткізген Дмитрий Колода салалық орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары және бұл салада сөзсіз көшбасшы болып табылады . Гүлдара да сондай белсенді . Нурумова (91 іс-шара) және Жұлдыз Сүлейменова (90 іс-шара), олар негізінен білім беру және денсаулық сақтау саласына бағытталған. Керісінше, Аманжол Алтай , Айдос Сарым мен Қазыбек Исаның сыртқа шығу әрекеттері туралы ақпарат ресми ресурстарда жоқ.

Юлия Кучинскаяның ісі ерекше назар аударуға тұрарлық, бұл парламенттік тиімділікті сандық көрсеткіштермен шектеуге болмайтынын көрсетеді: екі парламенттік сауалнама және 10 жергілікті іс-шара арқылы депутат 22 заң жобасын әзірлеуге қатысты - бұл балалар құқықтары, ұлттық бюджет және халықаралық келісімдерді ратификациялау мәселелерін қоса алғанда, бүкіл жұмыстың ең кең тақырыптық қамтуларының бірі. Бұл мысал парламенттік қызметті қоғамдық сандық көрсеткіштерден тыс көп өлшемді бағалау қажеттілігін көрсетеді.

Жалпы алғанда, талдау комитеттер мен жұмыс топтарындағы заң шығару жұмысына бағытталған депутаттар мен сайлаушылармен тікелей өзара әрекеттесуге негізделген депутаттар арасындағы кеңестік кезеңнен кейінгі парламенттік жүйелерге тән дихотомияны растайды. Екі түрдің де парламенттік өкілдік жүйесінде заңды орны бар, бірақ олардың арасындағы теңгерімсіздік, әсіресе екі бағытта да нөлдік балл алған депутаттардың болуы заңды сұрақтар туғызады.

3. Парламенттік корпустың цифрлық коммуникациясы: құрылымы, ауқымы және қайшылықтары

3.1. Цифрлық қатысу ауқымы және платформалық диссонанс

Мәжіліс депутаттарының әлеуметтік медиа аудиториясының жалпы саны 2025 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша 4,5 миллионнан асты, бұл Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік медиа пайдаланушыларының жалпы санының шамамен 29%-ын (15,7 миллион) құрайды. Мұның өзі заң шығарушы орган мен азаматтық қоғам арасындағы цифрлық кеңістіктегі тікелей байланыстың айтарлықтай әлеуетін көрсетеді.

Сонымен қатар, платформа құрылымын талдау парламенттік корпустың коммуникациялық қалаулары мен қазақстандық аудиторияның пайдаланушы қалаулары арасындағы түбегейлі айырмашылықты көрсетеді. Парламент мүшелері Facebook-ке басымдық береді: 98 парламентарийдің 91-інің осы желіде аккаунты бар. Парламентарийлердің жетпіс алтысы Instagram- да, 40-ы Threads -та, тек 33- і TikTok-та , 11-і X-те ( Twitter ) және 8-і Telegram-да тіркелген .

Сонымен қатар, Қазақстанның пайдаланушы базасының құрылымы мүлдем қарама-қайшы: азаматтар арасында ең танымал платформа - TikTok (15,7 миллион тіркелген аккаунт), одан кейін Instagram (12,4 миллион) және Telegram (П. Дуровтың айтуынша, 12,5 миллион). Парламентарийлер негізгі арна ретінде пайдаланатын Facebook Қазақстанда тек төртінші орында, оның қарапайым 2,6 миллион пайдаланушысы бар. Осылайша, «платформа диссонансы» деп сипаттауға болатын жағдай туындады: парламентарийлер әлеуетті аудиториясының салыстырмалы түрде аз бөлігін тартатын платформада қарқынды байланысады.

3-кесте. Платформадағы диссонанс: Қазақстан Республикасындағы пайдаланушылар және орынбасарлардың қатысуы

*Платформаның негізін қалаушысының айтуынша. Дереккөз: DataReportal 2025, Kapital.kz, парламент депутаттарының есепшоттарынан алынған ресми деректер.

3.2. Сандық ықпал иерархиясы және ықпал етуші орынбасарлардың әлеуметтік бейіні

Парламенттік корпус ішіндегі аудиторияның таралуы өте біркелкі емес: орташа жазылушылар саны шамамен 47 000 болғандықтан, парламентарийлердің көпшілігінің барлық желілерде 10 000-нан аспайтын оқырманы бар. Аудиторияның шоғырлануына негізінен шағын көшбасшылар тобы қол жеткізеді .

Мұқаевтың жалпы аудиториясы 1,2 миллионнан асып, миллионнан астам оқырманы бар жалғыз депутат. Одан кейін Ринат Зайытов (522 400), Асхат Аймағамбетов (439 029) және Мақсат тұр . Толықбаев (298 200) және Мұрат Әбенов (297 169). Айта кету керек, жазылушылар саны бойынша алғашқы ондықтағы депутаттардың барлығы дерлік «Аманат» партиясының мүшелері . Айдарбек ерекшелік. «Республика» партиясынан сайланған Ходжаназаров (124 714 жазылушы) әлеуметтік желілерді белсенді түрде пайдаланады, соның ішінде азаматтардың өтініштерін өңдеу үшін жасанды интеллект технологияларын енгізуді атап өту үшін.

мүшелері жариялаған мазмұн, әдетте, заң шығару қызметіне, аймақтық мәселелерге және ұлттық күн тәртібіне бағытталған, бірақ стилі, тоны және тақырыптық бағыты айтарлықтай ерекшеленеді. Ринат Зайытов мәдениет, тарих және этносаралық қатынастар мәселелеріне; Асхат Аймағамбетов балалар құқықтары мен білім беру мәселелеріне; Мұрат Әбенов банк секторындағы бұзушылықтар мен мүгедектердің құқықтарына; Бақытжан Базарбек жер қатынастары мен дамуға баса назар аударады. Аманжол Алтай қазақ әдебиеті, музыкасы және поэтикалық дәстүрі туралы материалдарды жариялау арқылы бірегей мәдени және білім беру саласын қалыптастырады, бұл тұрақты оқырман аудиториясын қамтамасыз етеді.

4-кесте. Әлеуметтік желілердегі жалпы аудитория бойынша ең үздік 10 депутат (2025)

Дереккөз: Депутаттардың жария есептерінен алынған деректер, 2025 жылғы мамыр

4. Цифрлық ортадағы коммуникациялық тәуекелдер және бедел дағдарыстары

4.1. «Жанжалды атақ» құбылысы және оның салдары

Саяси коммуникацияларды цифрландыру сайланған лауазымды тұлғалар үшін беделге нұқсан келтіретін тәуекелдердің сипатын айтарлықтай өзгертті. Цифрлық технологияларға дейінгі дәуірде парламентарийлердің тікелей қоғамдық пікір білдіруі делдалдармен - журналистермен, редакциялық алқалармен және баспасөз қызметтерімен шектелсе, әлеуметтік желілер дәстүрлі сүзгілерден айырылған тікелей және жедел байланыс режимін жасады. Бұл аудиториямен шынайы өзара әрекеттесу үшін жаңа мүмкіндіктер ашады, сонымен бірге коммуникациядағы қателіктердің ықтималдығын арттырады.

Мұқаевтың жағдайында айқын көрінеді . Оның аудиториясының керемет өсуі – 1,2 миллионнан астам жазылушы – көбінесе оның заң шығарушылық қызметіне емес, қоғамның наразылығын тудырған бірқатар жарияланымдарға байланысты. 2023 жылдың наурыз айында депутаттың жеке гардеробының мазмұнын көрсететін бейнежазбаның жариялануы пайдаланушылардың қатты реакциясын тудырды, олар оны оның депутаттық қадір-қасиетіне сәйкес келмейді деп санады. Сол жылдың қыркүйегінде « Олжас » есімінің фонетикалық айтылуы туралы жазба түріндегі лингвистикалық эссе одан да қатал сынға ұшырады: сайлаушылар орфоэпиялық нәзіктіктерді талқылаудан гөрі инфляция, теңгенің әлсіреуі және бейбіт уақыттағы әскери шығындар туралы байыпты жұмыстарды артық көретіндерін анық айтты. Парадокс мынада, Мұқаевқа қазақстандық парламентарий үшін бұрын-соңды болмаған аудиторияны ұсынған осы жарияланымдардың болуы .

Бұл үлгі кеңірек академиялық контекстке сәйкес келеді. Саяси коммуникация туралы әдебиеттерде провокациялық немесе маңызды емес мазмұн мен әлеуметтік желілердегі аудиторияның белсенділігінің артуы арасындағы тұрақты байланыс құжатталады — бұл құбылыс «теріс медиа капиталы» тұжырымдамасымен сипатталады [3]. Қазақстандық парламентарийлердің шетелдік әріптестеріне тән үлгілерді қайталап жатқаны маңызды. 2011 жылы АҚШ конгрессмені Энтони Вайнер (Демократиялық партия) Twitter -де жыныстық қатынасқа ашық материалдар жариялағаннан кейін қызметінен кетуге мәжбүр болды . Ұлыбританияда Лейбористік партияның бір тобы әріптесі Клайв Льюиске қарсы антисемиттік деп саналатын X жазбасы бойынша ресми шағым түсірді. Үндістандық парламент мүшесі Махуа Мойтра қарсыластары нәсілшілдік деп санайтын материалдарды ретвиттегені үшін қатты сынға ұшырады. Осы жағдайлардың барлығында цифрлық коммуникациялар тек саяси ықпал құралы ғана емес, сонымен қатар күтпеген институционалдық дағдарыстардың көзіне айналды.

5-кесте. Әлеуметтік желілердегі беделге нұқсан келтіретін оқиғалардың салыстырмалы талдауы: халықаралық контекст

Дереккөз: ашық БАҚ деректері негізінде автор құрастырған.

5. Цифрлық байланыс саласындағы реттеуші бастамалар

5.1. «Цифрлық қос стандарт» парадоксы

VIII Мәжілістің қызметіндегі ең айқын қарама-қайшылықтардың бірі - депутаттардың әлеуметтік желілердегі белсенді жеке қатысуы мен олардың цифрлық кеңістікті шектеуші реттеуді енгізу бастамаларының парадоксалды үйлесімі. Бұл құбылысты аналитикалық тұрғыдан «цифрлық қос стандарт» ретінде сипаттауға болады: платформалардың мүмкіндіктерін өздерінің коммуникациялық қажеттіліктері үшін белсенді пайдаланатын мемлекеттік акторлар бір уақытта басқа пайдаланушылар санаттары үшін бұл мүмкіндіктерді шектеуді жақтайды.

Парламенттің негізгі реттеушілік бастамалары үш тақырыптық кластерге бөлінеді. Біріншісі - кәмелетке толмағандарды орынсыз мазмұннан қорғау. Депутат Асхат Аймағамбетов TikTok пен Instagram- да тіркелуге жас шектеулерін енгізуді ұсынды , бұл платформалар ата-анасының бақылауынсыз 5-6 жастағы балалар үшін қолжетімді екенін атап өтті . Әшімжанов бұған дейін TikTok- ты кәмелетке толмағандарға толығымен тыйым салуды ұсынған , платформаның әсерін бейнелі түрде «ядролық бомбамен» салыстырып, оны қорқыту , деструктивті контент және діни радикализм көзі ретінде сипаттаған. Осыған ұқсас бастамаларды бұрын депутаттар Ерлан айтқан болатын. Саиров және Нұртөре Жүсіп .

Екінші кластер идеологиялық қауіпсіздік және жағымсыз әңгімелермен күрес саласындағы бастамаларды қамтиды. Ермұрат 2024 жылдың қарашасында Бапи Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Мәдениет және ақпарат министрлігінің басшылығына интернетте «жалған ағымдардың» таралуына қатысты өтініш жолдады, оның пікірінше, бұл ағымдар бұрынғы саяси режимге деген сағыныш тудыруға, «Назарбаевтың Қазақстанымен» байланысты тұлғаларды ақтауға және деструктивті діни ағымдардың жақтастары арасында әлеуметтік шиеленісті тудыруға бағытталған.

7-ші шақырылым кезіндегі « Сарым - Зәкиева түзетулерімен» байланысты . Заң жобасы әлеуметтік желілер мен хабар алмасу қолданбаларынан Қазақстанда қатысуды қамтамасыз етуді және Ақпарат министрлігінің бұйрығымен 24 сағат ішінде контентті жоюды талап етті, бұған бұғаттау қаупі төнді. Бұл бастама Астанада жаппай наразылық акцияларын және Жаһандық желі бастамасының (ЖЖБ) сынына себеп болды; ең қатаң ережелер Сенат тарапынан қабылданбады, дегенмен бірқатар ережелер жеңілдетілген нұсқаларда қабылданды.

6-кесте. Цифрлық кеңістікті реттеу саласындағы негізгі заңнамалық бастамалар (2023–2025 жж.)

Дереккөз: Мәжіліс отырыстарының материалдары бойынша автор құрастырған, tengrinews.kz, bbc.com/russian .

5.2. ЛГБТ насихатына тыйым салу туралы заң реактивті заңнаманың мысалы ретінде

VIII шақырылымдағы цифрлық орта мен заң шығару процесінің өзара әрекеттесуінің ең айқын мысалы - 2024 жылдың 12 қарашасында БАҚ пен интернетте дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды насихаттауға тыйым салатын заңның қабылдануы. Заң жобасының жеделдетілген түрде қабылдануының тікелей себебі депутат Еділдің мәлімдемесі болды. Жаңбыршин өзі және бірнеше әріптесі ЛГБТ белсенділерінің ұйымдасқан кибершабуылына ұшырағанын, соның ішінде жеке сипаттағы жала жабу материалдарын жариялағанын айтады. Жаңбыршиннің айтуынша , сөз болып отырған белсенділер шетелдік үкіметтік емес ұйымдармен байланысты және «ұлттық құндылықтарды жоюды» мақсат етеді.

Бұл іс реактивті заң шығарудың мысалы ретінде академиялық қызығушылық тудырады: заң Мәжіліспен парламент мүшесі кибершабуыл туралы хабарлаған күні қабылданды. Заң жобасының қабылданған жылдамдығы парламенттік коалиция ішіндегі консенсустың жоғары деңгейін көрсетеді және сонымен бірге парламенттің нақты мүшелерінің беделіне төнген қауіптер заң шығару процесін айтарлықтай жеделдете алатынын көрсетеді. Бұл өз кезегінде заңнаманың тікелей қауіптерге реактивтілігі мен конституциялық қағидаттарға негізделген сөз бостандығын реттеуге теңгерімді тәсіл қажеттілігі арасындағы тепе-теңдік мәселесін көтереді.

Қорытынды

Жүргізілген талдау қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы өкілді биліктің трансформациясының сипаты туралы бірқатар жүйелік қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.

Аманат партиясының басым жағдайын сақтай отырып, партиялық плюрализмді ресми түрде кеңейтті . Бір мандатты сайлау округтерінің енгізілуі саяси субъектілерді парламенттік процеске қосудың жаңа тетігін жасады, бірақ шын мәнінде өзін-өзі ұсынған депутаттардың көпшілігі сол партиямен байланысты. Осылайша, құрылымдық трансформация саяси бәсекелестік тұрғысынан мазмұнды емес, сәулеттік сипатқа ие.

Екіншіден, операциялық тиімділікті талдау депутаттық корпус арасындағы айтарлықтай айырмашылықты және қызмет үшін нақты норманың жоқтығын көрсетеді. Жоғары тиімді депутаттардың ( Нурумова , Смышляев, Колода) екі жылдық кезеңде екі негізгі өнімділік осі бойынша да нөлдік көрсеткіштерді тіркеген депутаттармен бірге болуы парламенттік қызметке институционалдық ынталандырудың әлсіздігін көрсетеді. Дегенмен, парламенттік қызметтің көп өлшемді сипаты аналитикалық сақтықты талап етеді: комитеттер мен жұмыс топтарындағы заң шығару жұмысы қоғамдық сауалнамалардан кем емес маңызды болуы мүмкін, бірақ ашық есеп беруде айтарлықтай нашар көрінеді.

Үшіншіден, парламент өкілдерінің цифрлық ортаға интеграциялануы кең таралған, бірақ құрылымдық тұрғыдан сәйкес келмейді. Парламентшілердің қарым-қатынас әдеттері (Facebook-тің басымдығы) мен олардың аудиториясының нақты қалаулары ( TikTok , Instagram , Telegram) арасындағы «платформалық диссонанс» тікелей байланыстың нақты қамтуы мен тиімділігін айтарлықтай шектейді. Жеке парламенттік ықпал етушілердің жоғары оқырман саны саяси ықпалға тең келмейді, әсіресе аудиторияның өсуі жоғары сапалы мемлекеттік саясатқа емес, даулы мазмұнға байланысты болған кезде.

Төртіншіден, Мәжілістің цифрлық кеңістіктегі реттеушілік қызметі жаһандық деңгейде біркелкі үлгіні қайталайды: саяси акторлар әлеуметтік медианы қоғаммен байланыс құралы ретінде белсенді пайдалана отырып , сонымен бірге осы кеңістікті оның ең «қолайсыз» өлшемдерінде шектеуге тырысады. Бұл парадокс ақпараттық ашықтық қағидаттары мен мемлекеттік реттеудің қорғаныштық сипаты арасындағы терең қарама-қайшылықты көрсетеді. Бұл полюстер арасындағы тепе-теңдік даулы болып қала береді және жақын болашақта Қазақстанның ақпараттық саясатының сипатын анықтайды.

Осылайша, 8-ші шақырылымдағы Мәжіліс құрылымдық және функционалдық трансформациядан өтіп жатқан институт болып табылады: «басқарылатын» заң шығарушы биліктің дәстүрлі моделінен парламентарийлер заң шығару және аймақтық өкілдік сияқты дәстүрлі функцияларынан бас тартпай, БАҚ назарын аудару экономикасының логикасына интеграциялануға мәжбүр болатын күрделі жүйеге дейін. Бұл трансформацияның табысы жазылушылар санымен емес, парламенттік корпустың БАҚ капиталын қоғамдық сұранысты қанағаттандыратын нақты заңнамалық шешімдерге айналдыру қабілетімен өлшенеді.