Жаңа Конституция: Парламент жұмысындағы әрбір азамат білуі тиіс 5 басты өзгеріс

1 шілдеден бастап Қазақстан жаңа конституциялық кезеңге аяқ басады. Парламенттің құрылымы өзгереді, заң шығару тәртібі жаңарады, ал мемлекеттік институттар жаңа ережемен жұмыс істей бастайды. Бұл өзгерістер қарапайым азаматтың өміріне қалай әсер етеді? Жаңа Конституциядағы негізгі жаңалықтарды саралап көрдік.

Конституция өзгерсе, халықтың өмірі де өзгере ме?

Көпшілік Конституцияны заңгерлер мен саясаткерлерге ғана қажет құжат деп қабылдайды. Шын мәнінде, Ата заң – мемлекеттің қалай жұмыс істейтінін айқындайтын негізгі ереже. Үкіметтің қалай құрылатынын, Президенттің қандай өкілеттігі барын, соттардың тәуелсіздігін, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, тіпті салық пен әлеуметтік саясатқа қатысты шешімдердің қалай қабылданатынын да түптеп келгенде Конституция белгілейді.

Сондықтан Конституциядағы кез келген өзгеріс түптің түбінде қарапайым азаматтың күнделікті өміріне әсер етеді.

2026 жылғы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция да дәл осындай ауқымды өзгерістерді көздейді. Сарапшылар бұл құжатты соңғы отыз жылдағы ең ірі саяси реформа деп бағалап отыр. Себебі жаңа редакцияда мемлекеттік биліктің құрылымы ғана емес, заң шығару жүйесінің философиясы да өзгереді. Қос палаталы Парламенттің орнына жаңа форматтағы Құрылтай құрылып, бірқатар мемлекеттік институттардың құзыреті қайта бөлінеді.

Бір қарағанда мұның бәрі саясат әлеміндегі өзгеріс сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ ертең қабылданатын әрбір заң дәл осы жаңа жүйе арқылы өтеді. Демек, мәселе тек мемлекеттік аппаратта емес, бүкіл қоғамның өмірінде.

Бірінші өзгеріс. Қазақстан заң шығару жүйесін қайта құрады

Жаңа Конституциядағы ең үлкен жаңалықтың бірі – заң шығарушы биліктің құрылымының өзгеруі.

Осы уақытқа дейін заң жобалары екі палаталы Парламент арқылы қабылданып келді. Алдымен Мәжіліс қарайды, кейін Сенат талқылайды. Егер сенаторлар түзету енгізсе, құжат қайтадан Мәжіліске жіберіледі. Бұл жүйе қабылданатын заңдардың сапасын арттыруға мүмкіндік бергенімен, кейде процесті бірнеше айға созып жіберетін. Енді бұл модель өзгереді.

Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін қазіргі Парламенттің өкілеттігі тоқтатылып, оның орнына Құрылтай жұмысын бастайды. Бұл орган заң шығару қызметін бір орталықтан жүзеге асырады. Өтпелі ережелер бойынша Президент жаңа құрамды сайлау рәсімін белгілеген мерзімде жариялауға тиіс.

Бұл өзгерістің негізгі мақсаты – заң шығару процесін ықшамдау. Яғни бір заңның екі палата арасында бірнеше мәрте жүруі қысқарады.

Бірақ бұл жерде екінші маңызды мәселе бар. Егер бұрын қосымша сүзгі қызметін Сенат атқарса, енді заңның сапасына қатысты бүкіл жауапкершілік бір ғана өкілді органның мойнына жүктеледі.

Осы себепті жаңа жүйеде комитеттердің жұмысы, ғылыми сараптама, қоғамдық тыңдау және заң жобасын әзірлеу сапасы бұрынғыдан әлдеқайда маңызды болмақ.

Екінші өзгеріс. Депутаттың әрбір дауысы бұрынғыдан әлдеқайда маңызды болады

Заң шығару жүйесінің өзгеруі депутаттардың жауапкершілігіне де тікелей әсер етеді.

Бұған дейін Мәжіліс қабылдаған заң Сенаттың сүзгісінен өтетін. Сенаторлар құжатқа өзгеріс енгізуге, жекелеген нормаларды қайта қарауға немесе оны Мәжіліске кері қайтаруға құқылы еді. Яғни заң жобасы екі түрлі саяси және сараптамалық деңгейден өтетін.

Жаңа модельде мұндай тетік болмайды.

Бұл – әрбір депутаттың жеке ұстанымы мен берген дауысының салмағы артады деген сөз.

Заң жобасын әзірлеу кезінде жіберілген қателік кейін басқа палатада түзетіледі деген мүмкіндік болмайды. Сондықтан комитеттердің жұмысына, ғылыми сарапшылардың қорытындысына және қоғамдық талқылауға қойылатын талап күшейеді.

Саясаттанушылар мұндай модельдің тиімділігі ең алдымен депутаттардың кәсіби деңгейіне байланысты екенін айтады. Егер заң жобасы сапалы дайындалса, шешім қабылдау жеделдейді. Ал егер құжат жеткілікті талқыланбаса, оның салдары бүкіл құқықтық жүйеге әсер етуі мүмкін.

Бұл тұрғыдан алғанда жаңа Конституция депутат мәртебесіне де жаңа мазмұн береді. Енді депутат тек дауыс беруші емес, қабылданған заңның сапасына жеке жауап беретін саяси тұлғаға айналады.

Үшінші өзгеріс. Заң қабылдау жылдамдайды, бірақ қоғамның талабы да күшейеді

Қоғамда «бір палаталы жүйе заңдарды тез қабылдау үшін енгізіліп жатыр» деген пікір жиі айтылады.

Шынында да, рәсімдердің қысқаруы заң шығару процесін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұрын құжат бірнеше кезеңнен өтсе, енді бір органның ішінде қаралады.

Бірақ бұл жерде тағы бір маңызды жайт бар.

Жылдамдық ешқашан заңның сапасынан жоғары тұрмауы тиіс.

Соңғы жылдары Қазақстанда кез келген маңызды заң жобасы қоғамдық талқылауға шығарылып келеді. Ашық нормативтік құқықтық актілер порталында жарияланып, сарапшылардың, бизнес қауымдастықтың және азаматтардың ұсыныстары ескеріледі.

Жаңа конституциялық модельде мұндай қоғамдық пікірдің рөлі одан әрі артуы ықтимал.

Өйткені заң қабылданғаннан кейін оны қайта қараудың мүмкіндігі азаяды. Демек, негізгі пікірталас заң күшіне енбей тұрып өтуі қажет.

Бұл өз кезегінде азаматтардың да жауапкершілігін арттырады. Егер қоғам заң жобасын талқылауға белсенді қатысса, қабылданатын құжаттардың сапасы да жоғары болады.

Басқаша айтқанда, жаңа Конституция тек депутаттарға ғана емес, азаматтардың өзіне де жаңа міндет жүктейді.

Төртінші өзгеріс. Парламенттің жұмысы ғана емес, мемлекеттік басқарудың бүкіл логикасы өзгереді

Жаңа Конституциядағы өзгерістерді тек заң шығару органының жаңа атауымен шектеуге болмайды.

Шын мәнінде, әңгіме мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының өзара қарым-қатынасын қайта қарау туралы болып отыр.

Конституцияда әрбір мемлекеттік институттың өкілеттігі, жауапкершілік шегі және өзара іс-қимыл тәртібі нақтырақ айқындалған. Мұндай тәсіл мемлекеттік басқаруда қайталанатын функцияларды қысқартып, шешім қабылдау тетігін жеңілдетуге бағытталған.

Бұл жерде ең маңызды қағидаттардың бірі – жауапкершіліктің нақтылануы.

Бұған дейін мемлекеттік шешімнің қай деңгейде қабылданғанын немесе оның орындалуына нақты кім жауапты екенін түсіну кейде қиын болатын.

Жаңа модель осы олқылықты жоюды көздейді. Әрбір мемлекеттік органның құзыреті Конституция деңгейінде айқындалған сайын, олардың қызметіне қоғамдық бақылау жасау да жеңілдей түседі.

Бесінші өзгеріс. Конституция азаматтың құқықтық мәдениетіне жаңа талап қояды

Конституцияны өзгерту – тек мемлекеттік институттарды қайта құру емес. Бұл қоғамның құқықтық санасын өзгертуге бағытталған қадам.

Қазақстанда азаматтардың көпшілігі заң жобалары талқыланып жатқан кезде емес, олар күшіне енгеннен кейін ғана назар аударады. Соның салдарынан көптеген бастама қоғамда кеш талқыланады.

Жаңа конституциялық жүйеде мұндай тәсілдің тиімділігі төмендейді

Өйткені заң қабылдау рәсімі ықшамдалған сайын, қоғамдық пікірдің салмағы заң жобасы әзірленіп жатқан кезеңде арта түседі.

Сарапшылардың пікірінше, бұл азаматтық қоғам институттарының белсенділігін күшейтіп, мемлекеттік органдардың ашықтығына қосымша талап қояды.

Яғни жаңа Конституцияның басты ерекшелігі мемлекеттік органдарға ғана емес, қоғамның өзіне де жаңа жауапкершілік жүктеуінде.

 Конституцияның тағдырын оның мәтіні емес, орындалуы шешеді

Кез келген Конституцияны қабылдау – саяси реформаның басталуы ғана. Оның нақты нәтижесі жаңа нормалардың күнделікті өмірде қалай іске асырылатынына байланысты болады.

1 шілдеден кейін Қазақстан жаңа конституциялық кезеңге қадам басады. Заң шығару жүйесі өзгереді, мемлекеттік институттар жаңа қағидаттар бойынша жұмыс істей бастайды. Бірақ бұл реформаның табысты болуы тек жаңа құрылымдардың құрылуына емес, олардың қаншалықты ашық, тиімді әрі қоғам алдында есеп беретін институтқа айналуына байланысты.

Сондықтан жаңа Конституцияны саясаткерлерге арналған құжат ретінде емес, әр азаматтың құқықтары мен міндеттерін, мемлекетпен қарым-қатынасын айқындайтын қоғамдық келісім деп қабылдаған жөн.